In een uitgebreid interview in de Maleisische hoofdstad, waar de ASEAN zijn jaarlijkse top hield, zei president José Ramos-Horta dat zijn land weliswaar het jongste en een van de armste landen van de regio is, maar dat zijn bevolking en leiders al lang over diplomatieke ervaring beschikten.
Aanbevolen video’s
“Te midden van zoveel problemen in de regio, in de wereld, heeft de ASEAN geen behoefte aan nog een hoofdpijn”, zei hij. “Maar tegelijkertijd hebben we wel enige ervaring met verzoening, het beëindigen van conflicten en het genezen van wonden van gemeenschappen en van de samenleving.”
Die achtergrond, zei hij, heeft zijn regering goed gediend bij het in evenwicht brengen van de nauwe relatie van Oost-Timor met China en zijn banden met de Verenigde Staten, Australië en andere westerse landen, en bij het handhaven van de stabiliteit in eigen land bij het aanpakken van ingewikkelde problemen zoals wijdverbreide armoede, ondervoeding en jeugdwerkloosheid.
“Mijn advies is om de mensen te bereiken, wees niet bang voor hen”, zei hij. “Een regering die zeer verbonden is met het volk en bereikbaar is, is al een heel eind op weg naar het scheppen van voorwaarden voor vrede.”
Een geschiedenis die in conflict is gesmeed
Oost-Timor, ook wel Oost-Timor genoemd, ligt tussen Indonesië en Australië en was meer dan vier eeuwen een Portugese kolonie voordat het in 1975 de onafhankelijkheid uitriep.
Negen dagen later viel Indonesië binnen en begon een wrede, 24 jaar durende bezetting die tienduizenden levens eiste door conflicten, hongersnood en ziekten. Een referendum onder toezicht van de VN in 1999 maakte de weg vrij voor onafhankelijkheid.
Zowel Ramos-Horta als zijn premier Xanana Gusmao zijn helden van de onafhankelijkheidsstrijd van Oost-Timor, die in 2002 leidde tot de oprichting van het land als een vrij, democratisch land.
Ramos-Horta won in 1996 de Nobelprijs voor de Vrede voor zijn inspanningen voor een ‘rechtvaardige en vreedzame oplossing voor het conflict’.
De oorlog in Myanmar heeft de regio in verwarring gebracht
De 75-jarige heeft zich uitgesproken kritisch uitgelaten over de machtsgreep door het leger van Myanmar, bekend als de Tatmadaw, van de democratisch gekozen regering van Aung San Suu Kyi in 2021.
Dat leidde tot wijdverbreide publieke protesten, waarvan de gewelddadige onderdrukking door veiligheidstroepen een gewapend verzet teweegbracht dat uitmondde in een burgeroorlog met milities van etnische minderheden en pro-democratische groeperingen. Duizenden zijn gedood en miljoenen ontheemd.
Myanmar, lid van de ASEAN, heeft de Vijfpuntenconsensus van het blok uit 2021 grotendeels genegeerd, waarin onder meer wordt opgeroepen tot een onmiddellijke stopzetting van de vijandelijkheden. De weigering om hieraan te voldoen heeft ertoe geleid dat de politieke leiders van de ASEAN-topconferenties zijn uitgesloten, hoewel het land wel bureaucraten stuurt om deel te nemen.
Voor Ramos-Horta is het vredesplan van ASEAN “een heel goed document”, maar te ambitieus en dus moeilijk te verwezenlijken.
Nu er dagelijks mensen vechten en sterven, is het nodig om alle partijen te bereiken – op één plek, persoonlijk en inclusief de Tatmadaw – om te proberen onmiddellijk overeenstemming te bereiken over een staakt-het-vuren, zonder voorafgaande voorwaarden, zoals het aandringen op het opgeven van de macht door het leger, zei hij.
“Verken dan een routekaart naar stabilisatie, een nieuw politiek akkoord tussen iedereen”, zei Ramos-Horta.
“Dat hoeft niet perfect te zijn – verwacht geen perfectionistische democratie, die bestaat niet. Misschien bestaat er in jouw ogen wel een perfecte democratie; het enige probleem met die horizon is dat je steeds maar naar de horizon toe loopt en dat die je nooit raakt.”
Ramos-Horta’s kritiek op Myanmar en zijn bereidheid om samen te werken met de oppositiegroepering van de Nationale Eenheidsregering waren voor de militaire leiding van het land aanleiding om te dreigen het lidmaatschapsverzoek van Oost-Timor voor de ASEAN te blokkeren. Oost-Timor overwon die hindernis en werd zondag uitgeroepen tot het elfde lid van het blok.
Hoewel hij erkent dat de militaire leiders van Myanmar hem misschien als gezant zullen afwijzen, zei hij dat hij bereid zou zijn persoonlijk daarheen te reizen om hen te betrekken als de ASEAN als groep instemde met de aanpak.
“Ik ga naar Myanmar om met het leger te praten, omdat zij aanzienlijke macht hebben”, zei hij. “Macht om schade aan te richten en macht om te stoppen met het doen van schade, dus je moet met ze praten.”
Problemen thuis
Oost-Timor heeft zijn eigen problemen in eigen land, met een hoge jeugdwerkloosheid en wijdverbreide armoede.
De toetreding van Oost-Timor tot de ASEAN geeft Oost-Timor, dat slechts 1,4 miljoen inwoners heeft en een bruto binnenlands product van ongeveer 2 miljard dollar, betere toegang tot een economische gemeenschap van landen met zo’n 680 miljoen mensen en een economie van 3,8 biljoen dollar.
Het blok heeft de bevolking van Oost-Timor al een grotere toegang tot onderwijs gegeven, wat Ramos-Horta zijn ‘prioriteit nummer één’ noemde.
“Er zijn veel gebieden van potentieel voordeel voor Oost-Timor vanuit de ASEAN-landen,” zei hij. “Ten eerste, dat gebeurt sowieso al, zijn meer beurzen, mogelijkheden voor jonge Timorezen om in heel Zuidoost-Azië te studeren.”
De regering probeert de economie te diversifiëren vanuit een afhankelijkheid van de olie- en gasinkomsten, die opraken, maar dat zal tijd vergen.
Intussen beschikt het land over een gezond staatsinvesteringsfonds ter waarde van 18 miljard dollar, maar deskundigen denken dat dit niet veel langer dan tien jaar stand zal houden, tenzij er nieuwe bronnen van fossiele brandstoffen worden aangeboord.
De gesprekken met Australië over de ontwikkeling van Greater Sunrise-velden, die naar schatting 50 miljard dollar aan gas bevatten dat zich onder de zeebodem bevindt die de twee landen scheidt, liggen al lang vast.
Ramos-Horta zei dat hij hoopvol is op een spoedige doorbraak, maar gaf aan dat hij niet zal terugdeinzen voor de eis van zijn land dat het gas naar Oost-Timor wordt geleid voor verwerking in plaats van naar Australië.
“Dat zou onze economie en ons leven transformeren, maar ook de relatie tussen Oost-Timor en Australië volledig transformeren”, zei hij. “Timor Leste zou… een van de beste, beste vrienden en beste partners van Australië zijn.”
Trump ‘weet hoe hij zijn macht moet gebruiken’
Hij bagatelliseerde de zorgen van sommigen in de VS en elders over de sterke economische banden van Oost-Timor met China, dat actief werkt aan het vergroten van zijn invloed in de Indo-Pacifische regio, door te zeggen dat zijn land geen Chinese schulden heeft die als politieke druk kunnen worden gebruikt.
Hij zei ook dat hij meer dan bereid was om samen te werken met de regering van de Amerikaanse president Donald Trump, die, zo zei hij, “de internationale betrekkingen erg vermakelijk maakt.”
“Hij is erin geslaagd al deze Europese sycofanten op één lijn te krijgen, hij weet hoe hij zijn macht moet gebruiken”, zei hij lachend. “En weten hoe je moet samenwerken met zijn regering, met het Amerikaanse Congres, is het moment waarop je dingen voor elkaar kunt krijgen.”
Hij voegde eraan toe dat hij Trump echter niet had genomineerd voor de Nobelprijs voor de Vrede.