NEW YORK – Kort voordat hij zou worden gegeseld en acht jaar lang in de gevangenis zou worden gezet, vluchtte Mohammad Rasoulof uit Iran.
Zijn wekenlange reis zou hem van Teheran, door landelijke Iraanse dorpen, te voet over een bergachtig grensgebied brengen en uiteindelijk naar Hamburg, Duitsland. Hoe zwaar en gevaarlijk de reis ook was, Rasoulofs reizen hadden nog een extra rimpel: hij probeerde tegelijkertijd een film af te maken.
Aanbevolen video’s
Een week na aankomst in Duitsland zou Rasoulof zijn film “The Seed of the Sacred Fig” in première brengen op het filmfestival van Cannes in Frankrijk. Terwijl hij vluchtte, werd Rasoulof in beslag genomen door de montage van de film, die in Duitsland werd uitgevoerd.
“Ik weet nog dat ik in de auto zat die me naar de grens reed”, zegt Rasoulof. “Ik had mijn laptop en maakte aantekeningen en stuurde ze naar mijn redacteur. De twee vrienden die mij meenamen zeiden steeds: ‘Leg dat ding even weg.’”
In Cannes won ‘Het Zaad van de Heilige Vijg’ een speciale juryprijs en Rasoulof werd gevierd met een staande ovatie van 13 minuten. De film wordt sindsdien geprezen als een van de beste van het jaar, en misschien wel de meest gedurfde.
Rasoulof maakte ‘Heilige Vijg’ clandestien in Iran, waarbij hij scènes vanaf een aparte locatie regisseerde om geen argwaan te wekken. (De openingstitel luidt: “Als er geen weg is, moet er een weg worden gemaakt.”) Het verhaal – een verwoestend familiedrama dat zich afspeelt tijdens de protesten van 2022 die Iran overspoelden – zou Rasoulofs gevangenisstraf zeker alleen maar vergroten.
Rasoulof, 52, heeft een zachtere, verbijsterde uitstraling dan sommige van zijn films doen vermoeden. Maar hoe kon Rasoulof zich, na alles wat hij dit jaar heeft meegemaakt, ook maar enigszins gewoon voelen?
“Ik heb de betekenis van ballingschap nog steeds niet begrepen”, legt hij uit. “Ik denk dat het nog wel even zal duren. Het gevoel van die leegte heeft me nog niet bereikt, en ik denk dat het misschien wel nooit zal komen.”
Rasoulof is druk bezig geweest met het reizen van filmfestival naar filmfestival. In september woonden hij en zijn 24-jarige dochter het Telluride-festival in Colorado bij. Er zouden nog veel meer van dergelijke stops volgen. Sinds hij Iran ontvluchtte, is Rasoulof feitelijk ondergedompeld in de wereld die hij al lang kent: film.
“Misschien leef ik in de filmwereld, en misschien zijn de dingen daarom zo bekend”, beaamt hij. “Misschien heb ik daarom niet het gevoel dat ik in ballingschap ben.”
“The Seed of the Sacred Fig”, dat momenteel in de bioscoop te zien is, is de Oscar-inzending uit Rasoulofs adoptiehuis, Duitsland. Hij heeft zich bij zijn familie gevestigd, dankbaar voor de manier waarop het land hem heeft verwelkomd. Via een tolk geeft Rasoulof toe dat hij mentaal waarschijnlijk altijd een tas gepakt zal hebben, klaar om terug te keren naar Iran als de kans zich ooit voordoet. Maar wat ‘thuis’ inhoudt, is voor hem veranderd.
‘Misschien kan ik dit concept van thuis voor mezelf veranderen’, zegt hij. “Ik loop hier door de straten en ik zie mensen van verschillende kleuren en vormen van overal, en ze noemen deze plek allemaal hun thuis. Er is dus altijd een kans dat je iets nieuws kunt bouwen.”
Hoe onderdrukkende politiek het huis kan infiltreren staat centraal in ‘Het Zaad van de Heilige Vijg’. Het gaat om een gezin van vier personen: Iman (Missagh Zareh), een advocaat die onlangs is benoemd tot lid van het Revolutionaire Hof in Teheran; zijn vrouw Najmeh (Soheila Golestani) en hun twee dochters, Rezvan (Mahsa Rostami) en Sana (Setareh Maleki).
Iman is trots op zijn hoge positie, maar wanneer het harde optreden van de regering tegen demonstranten na de dood van Mahsa Amini versnelt, krijgen zijn dochters steeds meer ruzie met hem. Nadat het wapen van Iman vermist is, worden zijn vrouw en dochters verdachten. ‘Het Zaad van de Heilige Vijg’, bevolkt met echte mobielvideo’s van de protesten, speelt zich af als een ondraaglijke microkosmos van de Iraanse samenleving.
“Het was niet zo dat ik die video’s erin stopte. Ze kwamen gewoon binnen”, zegt Rasoulof. “De realiteit is dat ik door die video’s besefte wat er gebeurde. Toen de Woman, Life, Freedom-beweging ontstond, zat ik in de gevangenis.”
Rasoulof heeft verschillende periodes doorgebracht in de Evin-gevangenis in Teheran. In 2010 werd hij op de set gearresteerd wegens filmen zonder vergunning. In 2022 kreeg hij zeven maanden gevangenisstraf nadat hij de vrijlating had nagestreefd van een andere van Irans meest prominente filmmakers, Jafar Panahi. Panahi, die in het geheim de film ‘No Bears’ maakte, werd pas in 2023 vrijgelaten nadat hij een hongerstaking was begonnen.
“Mijn ramen thuis gingen open en keken uit op de heuvels waarin de Evin-gevangenis ligt”, zegt Rasoulof. “Ik wist dat achter die muren veel van mijn vrienden zaten.”
Rasoulof, geïnspireerd door de moed van de jongere generatie, besloot dezelfde geest in ‘Het Zaad van de Heilige Vijg’ te gieten. Hoewel Rasoulof pas besloot te vluchten nadat Rasoulofs hoger beroep tegen zijn straf mislukte, geeft hij toe dat de beslissing om ‘Heilige Vijg’ te maken in wezen zijn lot bezegelde.
“Het maken van deze film was onderdeel van die beslissing”, zegt hij. “Hoewel ik al eerder een besluit had genomen, ontkende en stelde ik het uit, omdat het zo’n bittere beslissing was, in afwachting van een wonder waardoor ik kon blijven.”
“Ik opende de koelkast om er zeker van te zijn dat er niets in zat dat zou bederven”, voegt hij eraan toe. “Het was een vreemde omstandigheid.”
Voor de acteurs en crewleden van de film betekende het aanmelden voor de film ook dat ze mede-samenzweerders werden. Iedereen kende de risico’s. En net als Rasoulof hebben velen van hen Iran sindsdien verlaten. Rostami en Maleki wonen nu ook in Duitsland. Op de vraag of zijn medewerkers momenteel allemaal veilig zijn, antwoordt Rasoulof: “Niemand is veilig voor de Islamitische Republiek.”
In zijn nieuwe leven ervaart Rasoulof vrijheden die hij in Iran nooit heeft gehad. Zijn films zijn bijvoorbeeld overal verkrijgbaar buiten zijn geboorteland, maar niet in Iran. Zijn prijswinnende drama There Is No Evil uit 2020, over de doodstraf in Iran, is verboden – hoewel de gevangenisbewakers van Rasoulof er ironisch genoeg graag samen met hem naar keken vanaf een flashdrive.
“Ik heb niet veel van mijn films op een groot scherm gezien, vooral niet mijn laatste film”, zegt hij. “Ik wil ‘There Is No Evil’ heel graag op een groot scherm zien. Een festival in Portugal heeft beloofd mij mee te nemen naar mijn eigen film.”
De naam van Rasoulofs film komt van zijn herinnering aan een eeuwenoude vijgenboom die hij ooit bezocht op een eiland in het zuiden van Iran. Het is een boom die, met een duidelijke metaforische betekenis voor de Iraanse regering, zijn zaden over andere bomen verspreidt, deze doodt en in hun plaats groeit.
Rasoulof haalt zijn telefoon tevoorschijn om een foto van zijn appartement in Teheran te delen. Buiten een groot raam zie je de muren van Evin langs een steile heuvel lopen. Binnen staan veel kamerplanten.
“Dit is mijn thuis”, zegt hij. “Ik heb veel planten. Ik mis mijn planten echt. Ik heb een buurman die voor mij voor ze zorgt. Ik heb eigenlijk een vijgenboom thuis.”