VATICAANSTAD – Paus Franciscus reist deze week, net terug van een tournee door vier landen in Azië, waar hij recordaantallen mensenmassa’s en levendige kerkgemeenschappen zag, naar België, terwijl het ooit zo streng katholieke land opnieuw wordt geconfronteerd met de afschuwelijke erfenis van seksueel misbruik door geestelijken en institutionele doofpotaffaires.
Hij krijgt een ontnuchterend welkom: slachtoffers van misbruik hebben een open brief aan Franciscus geschreven, waarin ze hem vragen een universeel systeem van kerkelijke herstelbetalingen op te zetten en de verantwoordelijkheid te nemen voor de verwoesting die misbruik in hun levens heeft aangericht.
Aanbevolen video’s
Een ander onaangenaam welkom kwam van het Belgische parlement, dat het afgelopen jaar slachtoffers aan het woord liet komen die hartverscheurende verhalen vertelden over priesters die zich als roofdier gedragen en deze week een vervolgonderzoek aankondigde. De omvang? Hoe Belgische gerechtelijke en rechtshandhavingsautoriteiten een enorm strafrechtelijk onderzoek in 2010 naar de seksuele misdrijven van de kerk verknoeiden.
Niets van dit alles was voorzien toen de Belgische koning Filip en koningin Mathilde op 14 september 2023 Franciscus ontmoetten in het Apostolisch Paleis van het Vaticaan en hem uitnodigden voor een bezoek ter herdenking van de 600ste verjaardag van de oprichting van de twee katholieke universiteiten van België.
Die verjaardag is feitelijk de reden voor Franciscus’ reis, die ook een tussenstop in Luxemburg op donderdag en een mis op zondag in Brussel omvat om een mystieke non uit de 17e eeuw zalig te verklaren.
En in België zal Franciscus spreken over twee van zijn stokpaardjes tijdens bezoeken aan de Franse en Vlaamse campussen van de Leuvense universiteit: immigratie en klimaat, aldus Matteo Bruni, woordvoerder van het Vaticaan.
Maar Bruni gaf in een zeldzame preview toe dat Francis het misbruikrecord van België zeker zal doen stijgen.
“Het is duidelijk dat de paus zich bewust is van de moeilijkheid en dat er al jaren lijden is in België. We kunnen zeker een verwijzing in die zin verwachten”, aldus Bruni.
De onthullingen over het afschuwelijke misbruikschandaal in België komen al 25 jaar langzaam naar buiten. Het hoogtepunt was het schokkende jaar 2010, toen de langstzittende bisschop van het land, bisschop Roger Vangheluwe van Brugge, ongestraft mocht aftreden nadat hij had toegegeven dat hij zijn neef 13 jaar lang seksueel had misbruikt.
Twee maanden later voerde de Belgische politie ongekende invallen uit bij Belgische kerkgebouwen, het huis van de onlangs gepensioneerde aartsbisschop Godfried Danneels en zelfs de crypte van een prelaat – een schending die het Vaticaan destijds als “verwerpelijk” bestempelde.
Danneels, een oude vriend van Francis, werd op tape betrapt toen hij probeerde Vangheluwes neef ervan te overtuigen zijn mond te houden totdat de bisschop met pensioen ging. En uiteindelijk, in september 2010, publiceerde de kerk een rapport van 200 pagina’s, samengesteld door kinderpsychiater Peter Adriaenssens, die zei dat 507 mensen naar voren waren gekomen met verhalen over misbruik door priesters, zelfs toen ze nog maar twee jaar oud waren. Hij identificeerde minstens 13 zelfmoorden door slachtoffers en pogingen door nog eens zes anderen.
En ondanks alles wat bekend was en al in het publieke domein lag, stak het schandaal vorig jaar op een schokkende nieuwe manier de kop op, toen op de openbare omroep VRT een vierdelige Vlaamse documentaire werd uitgezonden, “Godvergeten” (Godvergeten), in de weken rond het koninklijk bezoek aan het Vaticaan.
Voor het eerst vertelden Belgische slachtoffers hun verhaal één voor één voor de camera. Zo werd de Vlaamse kijker in hun huiskamer geconfronteerd met de omvang van het schandaal in hun gemeenschap, de verdorvenheid van de misdaden en de systematische verdoezeling ervan door de katholieke hiërarchie.
“We hebben niets nieuws gebracht. We hebben alles gewoon bij elkaar gezet. We hebben de stemmen bij elkaar gebracht,” aldus Ingrid Schildermans, de onderzoeker en filmmaker achter Godvergeten. “We hebben alle gebeurtenissen op een tijdlijn gezet, zodat ze niet konden zeggen: ‘Het is één rotte appel.’”
“Dat was wat de documentaire duidelijk maakte, het is echt een systeem en er zijn echt mensen die wegkijken of het kan ze niets schelen”, zei ze in een interview.
Te midden van de publieke verontwaardiging die hierop volgde, startten zowel een commissie van het Vlaams parlement als het federale parlement van België officiële onderzoeken en hoorden ze maandenlang getuigenissen van slachtoffers, experts en de katholieke hiërarchie.
Hun getuigenissen werpen opnieuw de aandacht op een schandaal dat al langer verantwoordelijk was voor de sterke achteruitgang van de katholieke kerk in België. De kerkelijke autoriteiten publiceren daar niet eens statistieken over het aantal wekelijkse misbezoeken, omdat het maandelijkse aantal al onder de tien ligt.
In maart, met een al aangekondigd pauselijk bezoek, ondernam Francis eindelijk actie en ontnam Vangheluwe zijn functie, 14 jaar nadat hij had toegegeven zijn neef te hebben misbruikt. De laïcisering werd gezien als een duidelijke poging van het Vaticaan om de verontwaardiging te temperen en een duidelijk probleem weg te nemen dat Franciscus’ bezoek vertroebelde.
De parlementaire onderzoeken werden in mei afgerond, vóór de verkiezingen van het land. Maar er bleef één kwestie openstaan: wat er ooit is gebeurd met Operatie Chalice, de veelgeprezen politieacties in Danneels’ woning en andere kerkelijke kantoren in 2010.
Honderden dozen met documenten die de politie in beslag had genomen, werden in 2014 teruggegeven aan de kerk en het strafrechtelijk onderzoek werd in feite opgeschort, aldus de advocaten van de slachtoffers, Christine Mussche en Walter Van Steenbrugge. Zij hebben geklaagd over wat zij een “hallucinerende reeks van onregelmatigheden en illegaliteiten noemen (die) het onderzoek heeft onthoofd en overlevenden van seksueel misbruik door geestelijken hun fundamentele recht op een eerlijk proces heeft ontnomen.”
Het parlementaire onderzoek had, als onderdeel van zijn mandaat, gekeken naar de “mogelijke disfuncties” in het strafrechtelijk onderzoek en specifiek of er sprake was van “politieke, financiële, nationale of buitenlandse interventies, aansporing, druk en invloed” op de mislukte zaak.
Omdat het onderzoek niet vóór nieuwe verkiezingen werd afgerond, werd dinsdag een vervolgonderzoek aangekondigd naar “Operatie Kelk.”
Dit alles heeft een bittere nasmaak achtergelaten bij het Belgische publiek in de aanloop naar het bezoek van Franciscus, niet in de laatste plaats omdat Franciscus nauwe banden bleef onderhouden met Danneels, zelfs nadat zijn doofpotaffaire aan het licht kwam, en opnieuw blijk gaf van onwetendheid over het Belgische probleem toen hij de gepensioneerde bisschop van Gent in 2022 tot kardinaal benoemde. De bisschop wees de eer af vanwege zijn slechte staat van dienst op het gebied van misbruik.
Het bezoek heeft in sommige gevallen ook geleid tot een nieuw trauma bij slachtoffers. Sommigen van hen wilden de paus ontmoeten, maar kregen van de kerkelijke autoriteiten te horen dat ze niet door de selectie waren gekomen, aldus Schildermans.
“Het is voor hen een heel, heel stressvolle en frustrerende tijd”, zei ze.
Het is een totaal andere sfeer dan de uitbundige ontvangst die Franciscus nog geen twee weken geleden in Azië te beurt viel en het is ook heel wat anders dan de opwinding die heerste rond Sint-Jan Paulus II toen hij in 1985 door België toerde.
Zelfs De Standaard, een van de belangrijkste Belgische dagbladen die lange tijd als het meest katholieke werd gezien, had een grote weekenduitzending met de kop “Hoe revolutionair is paus Franciscus werkelijk?” De doorslaggevende factor: niet echt.
Dinsdag werd opnieuw duidelijk hoe de vreselijke geschiedenis van misbruik, doofpotaffaires en ongevoeligheid tegenover slachtoffers in België het bezoek van Franciscus heeft beïnvloed.
Bisschop Patrick Hoogmartens van Noord-Limburg maakte bekend dat hij niet zal deelnemen aan feestelijke pauselijke bijeenkomsten, nadat bekend werd dat hij zojuist een lofrede had gehouden voor een priester die betrokken was bij een misbruikzaak.
“Ik heb niet de inschatting gemaakt dat het een slachtoffer van misbruik uit de jaren zeventig pijn zou doen”, vertelde hij aan TV Limburg.
Casert deed verslag vanuit Brussel.