BRUSSEL – De leiders van de Europese Unie zullen donderdag een top gebruiken om manieren te zoeken om van het blok een vijandiger bestemming voor migranten en asielzoekers te maken, na een recente golf van steun voor extreemrechts, die de oppositie tegen buitenlanders heeft aangewakkerd.
Terwijl de top in Brussel van start gaat, bekijkt de 27 EU-leider plannen om initiatieven te versnellen om ongewenste migranten uit het blok te krijgen en asielaanvragen tot ver buiten hun grenzen te verwerken.
Aanbevolen video’s
De teneur van het debat wijkt sterk af van 2015, minder dan tien jaar geleden, toen de EU met een migratiecrisis werd geconfronteerd. Ruim een miljoen migranten en vluchtelingen zochten toen hulp, voornamelijk uit het Midden-Oosten en Afghanistan. De Duitse bondskanselier Angela Merkel, destijds de dominante nationale leider van de EU, zei de beroemde uitspraak: “Dat kunnen we wel aan.”
Nu willen de EU-leiders hun grenzen steeds strenger beheren en afsluiten, en initiatieven omarmen die er nog maar een paar jaar geleden onaanvaardbaar uit zouden hebben gezien.
De afgelopen weken heeft Polen gezegd dat het het recht op asiel tijdelijk wil opschorten, Italië heeft twee centra geopend voor de behandeling van asielzoekers buiten zijn grenzen in Albanië en Duitsland heeft de grenscontroles hersteld – allemaal maatregelen die in dezelfde richting gaan.
“Migratie blijft een essentiële interne kwestie”, zei een hoge EU-diplomaat, ondanks de goedkeuring in mei van een ingrijpend asielplan dat in 2026 operationeel moet worden.
Het plan bevat regels voor de 27 lidstaten om om te gaan met mensen die zonder toestemming proberen binnen te komen, van hoe ze moeten worden gescreend om vast te stellen of ze in aanmerking komen voor bescherming, tot hoe ze moeten worden uitgezet als ze niet mogen blijven. Het bevat ook een mechanisme voor het delen van de lasten, dat door Hongarije en Polen is verworpen.
Maar nu extreemrechts sterk stijgt bij de Europese parlementsverkiezingen in juni en sindsdien in andere peilingen in Duitsland en Oostenrijk, blijft migratie een trigger voor leiders.
Ook al kwamen in 2023 zo’n 3,5 miljoen migranten legaal in Europa aan, zo’n 1 miljoen anderen bevonden zich zonder toestemming op EU-grondgebied.
Voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, onderstreepte dat met een ongewoon gedetailleerde pre-topbrief aan de leiders, waarin zij benadrukte dat er “geen ruimte voor zelfgenoegzaamheid” was, terwijl zij opriep om delen van het plan voor 2026 veel eerder van kracht te laten worden.
“Als we naar de gebeurtenissen van de afgelopen zomer kijken, weten we dat we ambitieus moeten blijven, ook wat betreft ons tijdschema”, aldus de brief.
Deze ambitie strekt zich ook uit tot het opzetten van “innovatieve” projecten, zoals het uitbesteden van asielaanvragen door Italië aan Albanië. “We zullen ook in de praktijk lessen kunnen trekken uit deze ervaring”, schreef Von der Leyen.
Woensdag meerde een Italiaans marineschip aan in de Albanese haven Shengjin om de eerste groep van zestien migranten die in internationale wateren waren onderschept, daarheen te brengen voor verwerking.
Op grond van een vijfjarige overeenkomst die afgelopen november werd ondertekend door de Italiaanse premier Giorgia Meloni en haar Albanese tegenhanger, Edi Rama, zullen maandelijks tot 3.000 migranten die door de Italiaanse kustwacht in internationale wateren worden opgepikt, worden opgevangen in Albanië. Ze zullen eerst worden gescreend aan boord van de schepen die hen redden voordat ze voor verdere beoordeling naar Albanië worden gestuurd.
De Poolse premier Donald Tusk zal ook zijn plan presenteren om het recht van migranten om asiel aan te vragen, een van de fundamentele rechten die na de Tweede Wereldoorlog in Europa zijn vastgelegd, op te schorten.
Polen heeft Wit-Rusland en Rusland ervan beschuldigd de massale overdracht van migranten uit het Midden-Oosten en Afrika naar de oostgrenzen van de EU te organiseren om het Westen te destabiliseren. Tusk zegt dat het deel uitmaakt van een hybride oorlog, terwijl Moskou zijn bijna drie jaar durende grootschalige invasie van Oekraïne voortzet.
Hoewel Tusk door verschillende mensenrechtenorganisaties werd bekritiseerd, hebben anderen begrip getoond voor de hachelijke situatie van Polen.
Maar de EU-landen zijn al jaren diep verdeeld over de manier waarop ze moeten omgaan met migranten die illegaal in het blok aankomen en hoe ze de inspanningen moeten verdelen om met hen om te gaan, waardoor het onwaarschijnlijk is dat er uit de top van donderdag een beslissende actie zal voortkomen.
De positie van Spanje, dat tienduizenden Afrikaanse migranten opvangt die de Canarische Eilanden bereiken, heeft de omvang van de interne verdeeldheid van de EU onderstreept.
Zelfs als Spanje ermee instemt de implementatie van de 2026-plannen te bespoedigen, is het er tegen dat sommige van de andere beleidsmaatregelen elders worden uitgeprobeerd.
“Spanje heeft te kennen gegeven dat het tegen de oprichting van centra in derde landen is,” zei regeringswoordvoerster Pilar Alegría. “En het spreekt voor zich dat het standpunt dat we in Europa zullen blijven verdedigen de humanitaire toepassing is” van de nieuw migratiepact.
Maar toch zeggen critici al dat het plan landen in staat zal stellen migranten aan de grens vast te houden en vingerafdrukken van kinderen te maken. Ze zeggen dat het erop gericht is mensen buiten de deur te houden en een inbreuk vormt op hun recht om asiel aan te vragen.