WASHINGTON – Yu Miao glimlacht terwijl hij tussen de 10.000 boeken staat die op rijen bamboeplanken staan in zijn pas heropende boekwinkel. Het bevindt zich in de levendige wijk Dupont Circle in Washington, ver van de laatste locatie in Shanghai, waar de Chinese regering hem zes jaar geleden failliet heeft verklaard.
“Er is hier geen druk van de autoriteiten”, zegt Yu, de eigenaar van JF Books, de enige Chinese boekhandelaar in Washington. “Ik wil leven zonder angst.”
Aanbevolen video’s
Het harde optreden heeft een huiveringwekkend effect gehad op de Chinese uitgeverijsector. Boekhandels zijn gebruikelijk in China, maar veel ervan zijn staatseigendom. Onafhankelijke boekwinkels worden beheerst door een ingewikkelde reeks regels, waarbij strikte controles nu agressiever worden gecontroleerd, aldus eigenaren van boekwinkels. Drukkerijen en straatverkopers worden ook geconfronteerd met strengere overheidsinspecties door het Nationaal Bureau tegen Pornografie en Illegale Publicatie.
Yu is niet de enige die zijn bedrijf het land uit haalt. Chinese boekwinkels zijn de afgelopen jaren opgedoken in Japan, Frankrijk, Nederland en elders in de VS, als resultaat van zowel strengere controles in China als groeiende Chinese gemeenschappen in het buitenland.
Het is niet alleen de inhoud van de boeken die de Chinese autoriteiten op hun hoede maakt. In veel gemeenschappen zijn boekwinkels culturele centra waar kritisch denken wordt aangemoedigd, en gesprekken kunnen uitmonden in politiek en andere onderwerpen die niet welkom zijn bij de autoriteiten.
De eigenaar van de boekwinkel die werd gearresteerd was Yuan Di, ook wel Yanyou genoemd, de oprichter van Jiazazhi, een artistieke boekwinkel in Shanghai en Ningbo aan de oostkust van China. Hij werd in juni door de politie meegenomen, aldus Zhou Youlieguo, die in september zijn eigen boekwinkel in Shanghai sloot. De arrestatie van Yuan werd ook bevestigd door twee andere mensen die weigerden genoemd te worden uit angst voor vergelding. De aanklacht tegen Yuan is onduidelijk.
Een functionaris van Ningbo’s Bureau voor Cultuur, Radio Televisie en Toerisme, dat toezicht houdt op boekwinkels, weigerde commentaar en merkte op dat de zaak wordt onderzocht. De politie van Ningbo reageerde niet op een interviewverzoek.
Michael Berry, directeur van het Center for Chinese Studies van UCLA, zei dat een trage Chinese economie de regering ertoe zou kunnen aanzetten meer controle uit te oefenen.
“De regering heeft misschien het gevoel dat dit een tijd is om voorzichtiger te zijn en dit soort discours onder controle te houden als het gaat om wat mensen consumeren en lezen, om te proberen eventuele onrust een halt toe te roepen en deze in de kiem te smoren.” zei Berry.
Deze eigenaren van boekwinkels worden geconfronteerd met dubbele druk, voegde Berry eraan toe. Eén daarvan is de politieke onderdrukking; de andere is de mondiale beweging, vooral onder jongeren, richting digitale media en weg van gedrukte publicaties.
Wang Yingxing verkocht bijna twintig jaar tweedehands boeken in Ningbo voordat hij in augustus werd bevolen te sluiten. Lokale functionarissen lieten Wang weten dat hij geen licentie voor een publicatiebedrijf had, ook al kwam hij niet in aanmerking voor een licentie als tweedehandsverkoper.
Vervaagde contouren markeerden de plek waar ooit een bord voor Fatty Wang’s Bookstore hing. Op de etalage van de boekwinkel stonden met spuitverf zwarte letters: “Tijdelijk gesloten”.
“We promoten cultuur, ik doe niets verkeerd, toch? Ik verkoop alleen wat boeken en promoot de cultuur,’ zei Wang, terwijl hij een bundel boeken samenbond met een bruin omslagdoek en een wit nylon touwtje.
“Waarom laat je me dan niet met rust?” voegde Wang eraan toe.
Een zestal andere mensen gooiden dozen met boeken achter in een busje. De boeken, zei Wang, werden verkocht aan café- en bareigenaren die kleine bibliotheken wilden oppoetsen voor hun klanten. Sommigen zouden naar een magazijn in Anhui worden gestuurd. De rest, zei hij, moest naar een recyclingstation worden gestuurd om daar te worden verpulverd en vernietigd.
Boekhandels zijn niet het enige doelwit. De centrale autoriteiten hebben ook hard opgetreden tegen andere plaatsen, zoals drukkerijen, internetbars, speelzalen en straatverkopers. Volgens de Chinese autoriteiten hebben er in het hele land strenge inspecties plaatsgevonden.
Autoriteiten in Shanghai inspecteerden drukkerijen en boekwinkels, op zoek naar “het drukken, kopiëren of verkopen van illegale publicaties”, aldus een overheidsdocument. Hieruit blijkt dat de autoriteiten niet alleen de verkoop van sommige publicaties verbieden, maar deze terugvoeren op het drukproces. Ze ontdekten dat sommige drukkerijen “de kopie-inhoud niet registreerden zoals vereist” en eisten dat ze het probleem snel zouden oplossen.
In Shaoyang, een stad in het zuiden van China, zeiden de autoriteiten dat ze “schadelijke publicaties zullen aanpakken in overeenstemming met de wet.”
De Communistische Partij heeft verschillende bevoegdheden om te controleren welke boeken beschikbaar zijn. Elke publicatie zonder een China Standard Book Number wordt als illegaal beschouwd, inclusief boeken die in eigen beheer zijn uitgegeven en boeken die zonder speciale licenties zijn geïmporteerd. Boeken kunnen zelfs nadat ze zijn gepubliceerd worden verboden als de beperkingen later worden aangescherpt – vaak om onduidelijke redenen – of als de schrijvers iets verontrustends zeggen tegen de Chinese autoriteiten.
Maar ondanks deze beperkingen en het harde optreden tegen bestaande boekverkopers gaan er steeds meer boekwinkels open. Recente cijfers zijn niet beschikbaar, maar uit een onderzoek van Bookdao, een mediabedrijf dat zich richt op de boekenindustrie, blijkt dat er in 2020 in China ruim twee keer zoveel boekwinkels zijn geopend dan gesloten.
Liu Suli, die al meer dan dertig jaar All Sages Books in Beijing leidt, zegt dat er veel idealisten in de branche zijn.
“Iedereen die leest droomt van een boekwinkel”, zegt Liu, ondanks de uitdagingen.
In veel gevallen worden deze dromen buiten China vervuld. Yu en andere Chinese boekverkopers over de hele wereld hebben hun schappen gevuld met boeken uit Hong Kong, Taiwan en het vasteland van China, maar ook met lokaal uitgegeven boeken.
Zhang Jieping, oprichter van Nowhere, een boekwinkel in Taiwan en Thailand, zei dat er een groeiende vraag is naar boeken van migranten die China hebben verlaten na de COVID-19-pandemie.
“Ze willen niet alleen vloeiend Engels of Japans spreken om erbij te horen, ze willen ook culturele autonomie”, zegt Zhang. “Ze willen meer gemeenschapsruimtes. Niet per se een boekwinkel, maar in welke vorm dan ook: een galerie of een restaurant.’
Li Yijia is een 22-jarige student die in augustus vanuit Peking in Washington aankwam. Op een zondagochtend dwaalde ze door JF Books, waar ze titels in het Chinees en Engels vond. Ze zei dat een Chinese boekwinkel aanvoelt als ‘een andere wereld in een luchtbel’, wat haar kritisch denken helpt doordat ze boeken in beide talen kan lezen.
“Het verlicht ook heimwee, net als een Chinees restaurant,” voegde Li eraan toe.
De sluiting van de boekhandels leidt de eigenaren op verschillende wegen. Sommigen belandden in de gevangenis, sommigen gingen op zoek naar werk om hun gezin te voeden. Sommigen begonnen een reis om de censuur achter zich te laten.
Sinds hij zijn boekwinkel in Shanghai heeft gesloten, is de 39-jarige Zhou naar Los Angeles verhuisd, maar hij heeft nog niet besloten wat zijn volgende stap zal zijn.
Hij zei dat zijn onafhankelijke boekhandel met volledige vergunning, die kunstboeken en in eigen beheer uitgegeven werken van kunstenaars en vertalers verkocht, een boete van duizenden dollars had gekregen en dat hij de afgelopen vier jaar meer dan tien keer was ondervraagd. Hij heeft gezien hoe collega’s gevangen werden gezet omdat ze ‘illegale publicaties’ verkochten. Alle in eigen beheer uitgegeven boekkunstenaars en redacteuren met wie hij samenwerkte, vroegen hem hun werk te verwijderen na waarschuwingen van de lokale autoriteiten.
Zhou zei dat hij verdere intimidatie niet aankon. Hij zei dat het was alsof hij ‘drugs smokkelde in plaats van boeken te verkopen’.